Klimagassar og forsterka drivhuseffekt

Ein klimagass kan påverka klimaet på jorda på ulike måtar: Gassen kan mellom anna fanga eller spreia stråling frå sola, eller den kan fanga varmestråling frå jorda.

Ein gass som fangar varmestråling – frå sola eller jorda – blir kalla ein drivhusgass. Desse gassane fungerer på same måte som eit drivhus: Dei slepp varmen frå sola gjennom atmosfæren og ned til jordoverflata, men forhindrar varmen frå sola og jorda i å forlata atmosfæren. Dette blir kalla drivhuseffekten.

Illustrasjon av drivhuseffekten. Menneskeleg aktivitet har bidratt til ein forsterka drivhuseffekt.

Drivhusgassane er eigentleg livsviktige for å halda jorda varm nok til at det kan eksistera liv her, men forskarar er bekymra for at menneskeleg aktivitet gjer at det blir større konsentrasjon av drivhusgassar i atmosfæren, og dermed ein forsterka drivhuseffekt.

Den forsterka drivhuseffekten har sansynlegvis allereie bidratt til ei menneskeskapt global oppvarming og endringar i klimaet på jorda. Dei menneskeskapte utsleppa av klimagassar kjem i hovudsak frå forbrenning av fossile brensel (kol, olje og gass), samt avskoging i tropiske strok.

Klimaforskar Bjørn Samset frå CICERO Senter for klimaforskning forklarer drivhuseffekten. (Produsert for NRK Skole)

Konsentrasjonen av klimagassene karbondioksid (CO2), metan (CH4) og lystgass (N2O) i atmosfæren har auka med høvesvis 30 prosent, 150 prosent og 15 prosent sidan tida før den industrielle revolusjonen. I tillegg har det blitt tilført gassar som ikkje finst naturleg i atmosfæren, som mellom anna klorfluorkarbon (KFK). Klimagassane vassdamp, karbondioksid (CO2) og metan (CH4) er dei som bidrar til mest oppvarming.

Oversikt over dei viktigaste klimagassane:
  • Vassdamp er vatn i gassform, og kjem oftast frå vatn som fordampar frå innsjøar og hav. Vassdamp dannar skyer, og vatnet regnar tilbake på jorda. Vassdamp hindrar varmestrålinga i å forlata jordoverflata, slik at det blir varmare. Varmen fører til at endå meir vatn fordampar, slik at det blir endå varmare.
  • CO2 består av karbon og oksygen, og finst naturleg rundt oss. Denne gassen blir danna når noko rotnar, når levande organismar omdannar næring til energi og i vulkanar. CO2 blir òg frigjort ved forbrenning av fossilt brensel, som til dømes kol og olje, og er den viktigaste årsaka til forsterka drivhuseffekt og menneskeskapt global oppvarming.
  • Klorfluorkarbon-gassar (KFK) har blitt brukt i kjøleskap og kuldeanlegg, som rensemiddel og i isolasjonsskum. KFK-gassane er kraftige drivhusgassar og skadar ozonlaget, som beskytter oss mot den farlege UV-strålinga frå sola. Bruken av KFK-gassar har blitt kraftig redusert gjennom eit forpliktande internasjonalt samarbeid, som er nedteikna i Montreal-protokollen.
  • Metan, som består av karbon og hydrogen, er ein gass som vanlegvis blir frigjort frå våtmarker, risdyrking, husdyrhald, bruk av naturgass og kolgruvedrift. Metan fangar opp mykje varme i atmosfæren, og forskarar reknar metan som den nest viktigaste av drivhusgassane som medverkar til menneskeskapt global oppvarming.
  • Lystgass, eller dinitrogenoksid, er ein naturleg del av nitrogenkrinsløpet. Lystgass blir danna av bakteriar i jorda og i havet, og blir i tillegg sluppe ut av nokre typar fabrikkar, kraftverk og frå plantegjødsel. Lystgassen skadar det beskyttande ozonlaget, og er ein viktig drivhusgass.
  • Ozon blokkerer for stråling frå sola, og beskytter oss mot dei farlege UV-strålene. Ozonlaget skal væra høgt oppe i atmosfæren, der flya flyg, men på grunn av forbrenning av fossilt brennstoff i kjøretøy og fabrikkar, har det blitt danna bakkenært ozon, som òg fungerer som klimagass.
Kjelder:
Blindheim, Ulf. (12.03.2012). Metan. Store norske leksikon. Henta 28.07.2016 frå https://snl.no/metan.

Bryhni, Inge & Olerud, Kåre. (03.12.2014). Klimagasser. Store norske leksikon. Henta 28..07.2016 frå https://snl.no/klimagasser.

Haraldsen, Haakon & Pedersen, Bjørn. (22.01.2016). Karbondioksid. Store norske leksikon. Henta 28.07.2016 frå https://snl.no/karbondioksid.

Klorfluorkarboner. (14.02.2009). Store norske leksikon. Henta 28.07.2016 frå https://snl.no/klorfluorkarboner.

Lystgass. (15.02.2009). Store norske leksikon. Henta 28.07.2016 frå https://snl.no/lystgass.

Miljødirektoratet. (11.07.2016). Klimagasser. Miljøstatus.no. Henta 28.07.2016 frå http://www.miljostatus.no/Tema/Klima/Klimagasser/.

NASA’s Jet Propulsion Laboratory. (20.07.2016). Meet the Greenhouse Gases!. Climate Kids. Henta 28.07.2016 frå http://climatekids.nasa.gov/greenhouse-cards/.

Sist oppdatert:

Kategori:

Berekraftig utvikling, Berekraftige samfunn, Naturfag, Samfunnsfag

Forfattar:

Kompetansemål:

beskriva drivhuseffekten og gjera greie for faktorar som kan forårsaka globale klimaendringar

Er du interessert i dette?

Meny

REPUBLISHING TERMS

You may republish this article online or in print under our Creative Commons license. You may not edit or shorten the text, you must attribute the article to Nettskulen.no and you must include the author’s name in your republication.

If you have any questions, please email post@hetlandmedia.no

License

Creative Commons License Attribution-NonCommercial-ShareAlikeCreative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike
Klimagassar og forsterka drivhuseffekt